Ang ritwal ng pagpapako sa krus panata at dulaan sa bawat turok ng pako - Tiatco, Sir Anril P. (2006)
Ang pag-aaral na ito ay isang introspeksiyon sa tradisyong pamamanata ng mga Kapampangan sa Cutud tuwing Biyernes Santo: Ang Pagpapako sa Krus. Ito ay isang pagtahak sa kahulugan at kabuluhan ng tradisyon sa kasalukuyang panahon (taong 2004 at 2005). Ito rin ay isang pagbaybay sa pagpapanatili ng mga kasalukuyang miyembro ng komunidad Katoliko ng Cutud sa orihinal na intensiyong pamamanata ng pagtatanghal. Gamit ang mga konsepto nina Apolonio Chua at Victor Turner hinggil sa dulang Pilipino at ritwal ang pag-aaral ay isang naratibo at deskriptibong paglalarawan ng mga elemento at aspeto ng pagtatanghal bilang isang ritwal sa konteksto ng dulang Pilipino mula nang magsimula ang pagpapako sa krus noong 1962. Gayunpaman, ang diin ay ang kasalukuyang pagtatanghal (taong 2004 at 2005). Nilikom ang mga datos gamit ang pormal na pamamaraang ipinakilala ng kanluraning metodolohiya ng pananaliksik (pagsaksi at pakikipanayam) at mga pamamaraang ipinakilala ng Sikolohiyang Pilipino (pakikipagkuwentuhan at pakikisalamuha). Ang ugat ng ritwal ng pagpapako sa krus ay ritwal ng pamagdarame at ang sinakulong isinulat ni Tatang Legring noong 1955, ang Via Crucis o Pasion Y Muerte. Parehong pamamanata ang layunin ng pagsasagawa ng pamagdarame at pagtatanghal ng sinakulo. Ang layuning pamamanata ay naipagpatuloy noong magsimula ang pagpapako taong 1962. Ang simulaing pamamanata ay nakapaloob sa lahat ng elementrong bumabalot rito (aktor, manonood, lugar at teksto). Ang pamamanata ng mga taga-Cutud ay ugnay sa kasunduan ng mga kalahok at ng kanilang Poong Maykapal. May tatlong pangunahing dahilan ng pagsasagawa ng kasunduang ito: petisyon at intensiyon, utang na loob at bigat ng loob. Ang pagpapako sa krus ay maihahanay sa isang banal na ritwal dahil sa aspetong pananampalataya nito na may ugnay rin sa Katolisismo. Sa katunayan ito ay isang literal na reenaksiyon ng kamatayan ni Hesus, na Kristo para sa mga Katoliko. Gayunpaman, hindi ito bahagi ng ritwal ng Katolisismo. Ito ay isang ritwal ng mga taga-Cutud, isang modipikasyong Katolisismo. Sa ngayon, tinuturing isang karibal sa pananampalataya ng Simbahang Katoliko ang ritwal ng pagpapako sa krus. Dahil sa ito ay isang ritwal, nakararanas ng paglalakbay mula sa pisikal na mundo patungong metapisikal na mundo at pabalik sa pisikal na mundo ang mga elementong nakapaloob rito (ang mga aktor, teksto, lugar, manonood). Sa kanilang sama-samang pamamanata, ang mga miyembro ng Komunidad Katoliko ng barangay cutud ay paiikid na naglalakbay mula sa pisikal patungong metapisikal at pabalik sa pisikal na mundo sa tuwing isinasagawa ang ritwal tuwing Biyernes Santo. Dahil dito, ang Cutud ay nagkakaroon ng isang pantayong identidad na base sa mismong simulating pamamanata ng lahat ng elementong ugnay rito. Ang pantayong identidad ng pananampalatayang Cutud ay ang sama-samang pagpupugay sa pagkamatay ni Hesus na simbolo ng pagtubos sa sanlibutan na siyang pinakabuod ng pagdiriwang ng Biyernes Santo sa komunidad Katoliko. Gayunpaman dahil sa pag-usad ng modernong panahon, ang ritwal ay napasama rin sa daloy ng modernisasyon. Samakatuwid, marami nang pagbabagong nangyari sa ritwal: mula sa mga manonood na taga-Cutud lamang hanggang sa mga dayo mula sa malalayong lugar. Mula sa ekslusibong paghahanda ng mga taga-Cutud hanggang sa pakikibahagi ng lokal na pamahalaan (Kagawaran ng Turismo ? Gitnang Luzon) sa kasalukuyang panahon. Mula sa ekslusibong ritwal ng mga taga-Cutud hanggang sa panghihimasok ng mga 'taga-labas' na aspeto kagaya ng mga taga-media, mga malalaking kumpanyang nagnanais na maging isponsor sa ritwal, mga ilang deboto na hindi taga-Cutud ngunit nais ring magpapako sa krus. At mula sa isang simulating panlahat ng mga elementong ugnay sa ritwal patungo sa iba't ibang simulain. Gayunpaman, hindi nawala ang aspetong paglalakbay sa kasalukuyang ritwal. Sa katunayan, ang lahat ng element nito ay naglalakbay pa rin nang paiikid mula sa pisikal na mundo patungong metapisikal na mundo at pabalik sa pisikal na mundo. Subalit, hindi na pamamanata at pananampalataya ang nagpapakilos sa lahat ng mga elementong nabanggit. Dala ng modernisasyon ng ritwal, ang pagtatanghal ng pagpapako sa krus sa kasalukuyang panahon ay kombinasyon ng banal na ritwal at palabas (show). Sa huli, ang buong komunidad Katoliko ng barangay Cutud ay nagkakaroon pa rin ng isang pantayong identidad. Ngunit hindi na bilang isang komunidad na sama-samang nananampalataya. Ang pantayong identidad ng barangay Cutud sa kasalukuyang panahon ay ang pagpapanatili sa isang matandang tradisyon ? isang tradisyong ritwal na naisakonteksto sa pananampalataya at isang modipikasyong Katolisismo. Sa kabuuan, ang komunidad ng barangay Cutud, tuwing Biyernes Santo, ay sama-sama sa pagpapanatili at pagpapatuloy ng isang tradisyong pamamanata -- ang ritwal ng pagpapako sa krus.
Unang kabanata. Yni pamu bayu yng sabla (Ito muna bago ang lahat) -- Ikalawang kabanata. Kasaup ampong kadame : mga panitikang ugnay sa pag-aaral -- Ikatlong kabanata. Makananu?! (Metodolohiya at pamamaraan ng pag-aaral) -- Ika-apat na kabanata. Sakit at pasakit kaantabe ning panata : peka-ugat ning tradisyon (Sakit at paghihirap kaantabay ng panata : pinaka-ugat ng tradisyon) -- Ika-limang kabanata. Yng Via Crucis nang Tatang Legring (Ang Via Crucis ni Tatang Legring) -- Ika-anim na kabanata. Yng ritwal ning pamamaku qng krus : yng pamagpalage (Ang "pagtatanghal" ng pagpapako sa krus) -- Ikapitong kabanata. Epilogo : pagsusuri ng dula, panata at ritwal sa pagpapako sa krus -- Ikawalong kabanata. Pagpapako sa krus : mga huling hirit.
"Marso 2006".
Thesis (M.A. Theater Arts)--University of the Philippines Diliman.
Keywords: Passion-plays.; Rites and ceremonies -- Philippines -- San Pedro Cutud (San Fernando, Pampanga).; Flagellants -- Philippines -- San Pedro Cutud (San Fernando, Pampanga).; Jesus Christ -- Crucifixion