Ang angkan at ang kanyang bansag pagtugaygay sa isang aspekto ng kasaysayang kultural ng Marikina - Tirad, Aurora de Vera (2007)
Buhat noong 1999, ipinagdiriwang na ang Ka-Angkan o Kapistahan ng mga Angkan sa Marikina, ngunit matagal nang umiiral ang mga "angkan." Kadalasan ang mga ito ay tahasang may mga "bansag" na hindi nagmumula sa kanilang apelyido. Paksa ng tesis na ilarawan ang kapistahan ng mga angkan simula 1999-2005 at linawin ang pinag-ugatan nito. Sa pamamagitan ng dalawang gawaing ito, balakin din ng tesis na mausisa ang pagkakaugnay ng "angkan" at "pagbabansag" at sa gayon Makita kung ito ay masasabing isang importanteng aspekto ng dating pamayanan ng Marikina at marahil ng buong katagalugan. Halos karamihan sa mga taga-Marikina ay madalas pa ring sinisino sa pamamagitan ng bansag. Tiyak na layunin ng tesis na: (1) Ugatin ang pinagmulan ng Ka-Angkan, (2) Mailarawan ang Ka-Angkan simula taong 1999-2005, (3) Malikom at maitala ang kasaysayan ng mga bansag o pagbabansag sa mga angkan sa Marikina, (4) Alamin ang katayuan, partikular ang mga gawain ng mga angkan bago ang taong 1999 at (5) Maiugnay ang tradisyon ng pagbabansag ng angkan sa kasaysayang kultural ng Marikina sa mismong dalumat ng angkan. Sa simula, pakapa-kapa lamang ang paraan na ginagamit ng mananaliksik. Naganap ito noong Ka-Angkan 2002, kung saan wala pa siyang malinaw na layunin, maliban sa paniniwalang makabuluhan ang paksa sa ating kultura. Kalaunan, napagtanto niya na mahusay na etnograpiya bilang metodo sa kanyang pananaliksik, kasama ng pakikipagkuwentuhan at ng nakikiugaling pagmamamasid sa pagdiriwang at sa piling ng mga angkan. Ang dating Mayor Bayani "BF" Fernando, ay nakaisip ng isang programa kung saan muling mapag-uugnay at mapagsasana ang mga angkan at ito ay tinawag sa una na Angkan-Angkan Festival. May 2 panukala ang mananaliksik sa pinaghanguan ng ideya ni G. Fernando: una, mula sa impluwensiya ng mga taga-Sta. Elena, na may taunang reunion at pangalawa ay ang nasaksihan ni G. Fernando na reunion ng angkan ng Nepomuceno noong 1997. Maituturing na malaki ang ginampanan ng lokal na pamahalaan sa Ka-Angkan. Bagamat kung susumahin, ang diwa, dalumat at tradisyon ng angkan ay nagmumula sa mga mamamayan ng Marikina, partikular sa mga taal na angkan. Isa sa higit na mahalagang ambag ng Ka-Angkan ay ang pagsasateksto ng mga pagbabansag at pagsasakasaysayan ng angkan na may tatlong pinagmulan. Una, dokumentong lumitaw dahil sa pagdiriwang ng Ka-Angkan. Pangalawa, mula sa oral na kwento na nagpapasalin-salin sa bibig ng mga Marikeño at pangatlo, mga dokumentong naitala na bago pa man dumating ang Ka-Angkan. Bagamat 61 pa lamang ang mga pagbabansag at pagsasakasaysayan, maituturing itong mahalagang datos at isang panimulang pag-aaral ukol sa mga angkan sa Marikina. Makikita dito ang pagbanggit sa konsepto ng nuno upang tukuyin ang pinagsimulan ng angkan o ng bansag sa angkan. Kapansin-pansin din na kahit apelyido ang ginagamit ng mga angkan sa tuwing Ka-Angkan ay kabilang pa din sila sa tradisyon ng pagbabansag. Lumalabas na bago pa lamang ang taong 1999, may ilan-ilan na ring angkan ang organisado dahilan na rin sa pangangailangan mismo ng kanilang angkan. Makikita sa mga larawan ng angkan ng Kwitib (1985) at angkan ng Nepomuceno (1997) na hindi pa man Ka-Angkan ay pinahahalagahan na ang mga bansag ng angkan. Bagamat wala pa din ang taong 1999, may mga angkan na ring gumagawa ng kani-kanilang family tree. Kung titignan ang mga family tree na ito ay makikita ang lapad ng isang angkan. Ang usapin ng lapad ay pumapatungkol sa depinisyon nina Laktaw (1914) at Sanlucar (1860) na manada o langkay. Bagamat may mga pagbabansag na sa angkan at nagkaroon na rin ng Ka-Angkan, hanggang sa panahong ito, hindi pa rin matukoy ng mananaliksik kung kailan ba lumitaw ang konsepto ng angkan sa bayan ng Marikina at maging sa buong Katagalugan? May mga nauna nang naisulat sa Marikina, wala itong direktang datos na pumapaksa sa pinagmulan ng konseptong angkan. Bagamat maaaring ituring na ang pagbabansag ay ang unang hakbang na sa konsepto ng angkan. Bilang konklusyon ng pag-aaral: 1. Mahalaga ang pagkakaroon ng bansag lalo pa't nadadala ng angkan. Isa ito sa matuturing na identidad di lamang ng Marikeño kundi ng mga Pilipino. Sa mga bansag na ito tunay na masasalamin ang yaman ng kultura ng mga Pilipino gayundin ang ugnayan ng indibidwal sa kanilang pamilya, angkan at sambayanan. 2. Tulad ng Majayjay, ang Marikina ay kakikitaan pa rin ng lumang tradisyon, ang tradisyon ng pagbabansag. Maikakawing din sa pamamasko sa Majayjay ang pagpapalakas ng angkan. 3. Dahil sa Ka-Angkan, naitala ang kasaysayan ng mga angkan o pagbabansag. Mula oral patungo sa nakasulat na dokumento. 4. Ang Ka-Angkan ay maituturing na institusyunalisasyon ng katutubong tradisyon sa pamamagitan ng bansag. Nagkaroon ng kamalayan sa angkan dahil sa pagbabansag. Ang kamalayang ito sa angkan ay hindi na ang kinagawian na kadalasan ay nakasentro lamang sa mga elit. 5. Maituturing na maganda ang layunin ng Ka-Angkan. 6. Sa pagdiriwang ng Ka-Angkan, hindi na lamang pumapaloob sa magkakadugo ang angkan. 7. Bagamat may mga ganitong nailahok sa Ka-Angkan, mahalaga pa ring maitala na ang kultural na pag-aaral ay maaaring maging batayan ng isang maunlad na pamayanan. Naipakita ni G. Fernando na hindi lamang gimik ang Ka-Angkan ngunit mayroon talagang ugat sa nakaraan ng bayan ng Marikina. 8. Ang ilog ng Marikina ay ang dahilan ng matabang lupa ng Marikina kaya't maituturing na masagana ang Marikina na maaaring magpaliwanag ng matalik na ugnayan ng Marikeños sa lupa na masasalamin sa mga kasaysayan ng mga bansag. 9. Ang paglago ng kulturang pagbabansag sa angkan ay ang pagkakalapit-lapit lamang ng mga barangay sa unang distrito kung saan mas lumaganap ang pagbabansag. 10. Ang mga pagbabansag sa angkan ay nagmumula sa hanap-buhay, pangyayari o insidente sa tahanan ng nabansagan, pisikal na kaanyuan, kakayahan o katangian ng tao, pag-uugali, paboritong pagkain, bagay, pangalan o palayaw na ginamit upang madaliang tandaan, pagkaroon ng lahing intsik, tawagan, kinaayawan at libangan o kinahihiligan ng indibidwal o grupong kasapi ng angkan. 11. Samantala napapanatili naman ng angkan ang apelyido sapagkat pinaniniwalaan na may pulitiko o may prominenteng tao sa angkang ito. 12. Hindi direktang nakapaloob ang pagbibigay ng bansag sa usapin ng trabaho. 13. Karaniwang sa kinikilalang padre de pamilya nagsisimula ang angkan. 14. Ang ugali ng pagbabansag sa Marikina ay hindi kalaunan. 15. Naipakita na ang pag-aaral ng angkan ay hindi lamang pagtalakay sa usapin ng ubusan ng lahi. 16. Ang pagbabansag sa isang tao ay namamana ng kanyang mga anak hanggang sa maging pagkakakilanlan na ito ng buong angkan. Isa itong paraan upang mapabilis ang pagtukoy sa kanilang pamilya o angkan. 17. May iba't ibang genre na lumitaw sa mga pagbabansag at pagsasakasaysayan.
Kabanata I. Introduksyon -- Kabanata II. Ang "Ka-Angkan" bilang kapistahan -- Kabanata III. Mga pagbabansag at pagsasakasaysayan sa mga angkan.
"Mayo 2007".
Thesis (M.A. Araling Pilipino)--University of the Philippines Diliman.
Keywords: Clans -- Philippines -- Marikina City; Family reunions -- Philippines -- Marikina City; Names, Personal -- Philippines -- Marikina City; Nicknames -- Philippines -- Marikina City