Saysay-laum kritikal na pag-arok sa Panlipunang Balor ng mga kwentong-bayang daluyan ng kabayanihan at paghihimagsik ni Agustin Sumuroy ng Hilagang Samar - Verano, Jay Neil G.; Villan, Vicente C. (Quezon City Asian Center, University of the Philippines Diliman, 2023)
Ang mga kuwentong-bayan tungkol kay Sumuroy ay hindi lamang tungkol sa obhektibong pagsasalaysay ng kanyang buhay at kabayanihan kundi tumutumbok din sa pagpapakilala sa kanya bilang tao at bayani ayon sa lente at imahinasyon ng mga tagapagsalaysay. Naging sentro ng pananaliksik na ito ang mga kuwentong-bayan tungkol kay Sumuroy bilang batis pangkasaysayan na siyang bubuo ng kanyang salaysay na mahalagang bahagi ng kanyang subli o kabilin sa mga Ibabaonon. Mula sa mga empirikong historikal na batis at gamit ang lente ng tradisyunal na historiograpiya, naging representasyon si Sumuroy ng pagtalikod sa banal na buhay at pagyakap sa karahasan. lkinahon ang imahen ni Sumuroy bilang rebelde, taksil, mapanganib, mamatay-tao, at walang utang na loob. Samantala, ipinahayag naman sa mga susmatanon ang bayan ng Palapag bilang hugpungan ng kabayanihan ng isang indiong tumindig at nag-alsa laban sa mapang-aping polisiyang kolonyal. Naipaliwanag din ng mga naratibo ang mga taong naging sandigan ng kanyang pagkatao lalo na ang kanyang mga magulang at asawa. May mga kuwentong isinalarawan siya bilang higante at may kapangyarihan samantalang may mga salaysay na nagsasabing siya ay ordinaryong tao lamang. Naging detalyado rin ang mga kuwento tungkol sa labanan sa Palapag. Ipinakilala ng mga salaysay ang husay at gating ni Sumuroy sa pakikipaglaban.

Mula sa mga nakalap na susmatanon, makikita ang pagkakaiba kung paano isinasalaysay ng mga Palapagnon ang kanilang paghanga at pagdakila kay Sumuroy na iba sa kung paanong tinawag siyang taksil at rebelde sa mga nasusulat na batis-historikal. Ang kabayanihan ni Sumuroy ay talinghagang bumibigkis sa pagkakakilanlan ng mga Palapagnon bilang isang dakilang lahi at tahasang binabangga ang turing sa mga indio bilang tamad, taksil, at hindi sibilisado ayon sa lente ng mga mananakop. Mala-epiko ang naging pagsasalaysay ng mga pangyayari sa Palapag na nakasentro sa kabayanihan at pag-aaklas ng bayaning-bayan. Ang kanyang metapora at talinghaga ay mahigpit na nakatimo sa kaloobang-bayan at panitikang-bayan ng mga Ibabaonon. Mahigpit pa rin ang kapit at patuloy na sumisikdo ang balor ng kabayanihan ni Sumuroy at ang katapangan ng mga Palapagnon sa kanilang oral na tradisyon. Pinapatunayan nito ang lakas at estabilidad ng panitikang-bayan bilang lunsaran ng kamalayan ng mga mamamayan. Ang mas malalim na pagpapakahulugan sa may susmatanon tungkol kay Sumuroy ay naging batayan sa pagsulong sa mga polisiyang ginawa tungkol sa lokalisasyon sa pagtuturo ng kasaysayan at panitikan bilang bukal ng dangal para sa makabagong henerasyon ng mga Ibabaonon, pagtatampok ng panlipunang identidad ng mga Palapagnon, at pagbuo ng mga lokal na programang pangkultural at panturismo na mahalagang pamuhatan ng pangkomunidad na ginhawa.

Mga Susing-Salita: Sumuroy, Palapag, kasaysayan, kuwentong-bayan, talinghaga ng bayaning-bayan, kontra-naratibo, subli o kabilin
Thesis (Doctor of Philosophy in Philippine Studies)--University of the Philippines Diliman