Santigaman (sa ngaran han tigaman) hapag ng bayan sa kalinangang babaylan at bagani sa kabisayaan - Melencio, Gloria Esguerra (2021)
Umiiral ang bayanihan (Tagalog), burubligay (Bisaya) at pagtinabangay (Mindanao) sa anumang bayan sa Pilipinas sa panahong may pangangailangan lalo na sa gitna ng digmaan, kahirapan, gutom at sakit katulad ng sa kasalukuyang panahon ng pandemyang dala ng COVID-19. Sa pagtatayo ng mga community pantry na sinimulan ni Ana Patricia Non ng Unibersidad ng Pilipinas Diliman nitong 2021, tinatawag na "hapag ng bayan" sa wikang Tagalog, makikita ang sariling pagkukusa at pagmamalasakit ng karaniwang mamamayan sa gitna ng krisis na kinakaharap ng henerasyong ito. Mauugat ito sa kalinangang babaylan at bagani sa Kabisayaan bago pa man dumating ang mga dayuhang mananakop sa Pilipinas noong ika-6 na dantaon. Nananatili itong buhay hanggang ngayong ika-21 dantaon-sa iba't ibang anyo at katawagan patungkol sa pagiging magalang, matulungin, palakaibigan, maawain, at mapagmahal. Bunsod ito ng ng kalinangang matrilenyal na bagaman nagkaroon ng kakaibang hugis pagpasok ng Kanluraning kaisipan sanhi ng kolonisasyon sa paglipas ng panahon, nanatili naman ang esensya at kabuluhan nito sa kaibuturan ng lipunang Pilipino. Tinatalakay sa papel na ito ang lalim ng dalumat ng mga salitang bayani, babaylan, pulahan at aswang kaugnay ng salitang satigiman, mula sa salitang Latin na santiguar. Nangangahulugan itong dasal na lumangkap sa salitang Bisayang tigaman. Pagtitipon ito sa kagyat na tingin at simula ng pag-aantanda at pagkukrus sa noo ng mga mamaratbat. Mga matatandang babae silang namumuno sa mga rosaryo at iba pang dasal ng Katolikong Simbahan sa mga bayan at liblib na pook sa Leyte at Samar. Sa bayanihang ito nagmula ang mga pangalan ng bayan sa Kabisayaan katulad ng Campetic (kan Pitik), Candahug (kan Dahug), Carigara (kari Gara), Dagami (kan Dagami) sa Leyte; Calbiga (kan/kanda Biga), Gandara (kan Dara), Calbayog (kan Bayog) at Catbalogan (kanda Balog/Balogan) sa Samar. Gayundin ang Candini (kan Doni) at Calatrava (ka la Traba) sa Negros; at Calape (kan Lape), Candijay (kan Dihay), at Jetafe (Hi Tape) sa Bohol. Nakalangkap sa mga salitang ito ang mga birtud, agimat ang pakahulugan sa lipunang Bisaya, ng pagkakaroon ng mabuting loob, pagmamalasakit sa kapuwa, pagpapakumbaba at katapatan-pawang mga katangian ng baganing mandirigma ng mga Manobo sa Silangang Mindanao. Gayundin ang mga idinarasal ng mga babaylan na kahimayaan (kaginhawaan) at kalungaringon (pagsasarili) na pawang nakasalig sa katuuran (katotohanan), katadungan (kawastuhan), at katalwasan (kaligtasan).
Keywords: Babaylan (Women healers); Bayanihan; Sharing; Charity; Leyte; Samar